Περσία: Ένα μεγάλο ιστορικό "παράδοξο"

Η Περσία δεν είναι απλώς πεδίο σύγκρουσης. Είναι καθρέφτης. Αποκαλύπτει την ηθική σύγχυση εποχής, όπου “δικαιωματιστές” διστάζουν απέναντι σε θεοκρατία...

Η ιστορία του Ιράν – της αρχαίας Περσίας – υφαίνει έναν από τους πιο παράδοξους ιστούς στην παγκόσμια αφήγηση. Μια χώρα που γέννησε αυτοκρατορίες, υπέστη κατακτήσεις και, σαν μυθικός φοίνικας, αναγεννιόταν πάντα, αφομοιώνοντας τους ίδιους τους εισβολείς της.

Οι Αυτοκρατορίες της Αιωνιότητας

Από τα βάθη του χρόνου, η Περσία σμίλεψε την πρώτη μεγάλη αυτοκρατορία της Ιστορίας: αυτή των Αχαιμενιδών, υπό τον Κύρο τον Μέγα, που άνθισε από το 550 έως το 330 π.Χ., εκτεινόμενη από τα Βαλκάνια ως τα Ινδικά ποτάμια.

Ακολούθησε η εποχή των Πάρθων, γέφυρα προς τους Σασσανίδες (224-651 μ.Χ.), που σφυρηλάτησαν μια δεύτερη κολοσσιαία δύναμη, πλούσια σε τέχνη και σοφία. Και αιώνες αργότερα, οι Σαφαβίδες (1501-1736 μ.Χ.) θεμελίωσαν την τρίτη, εμποτίζοντάς την με σιιτική πίστη, σαν να υφαίνουν ένα νέο χαλί από νήματα παλιάς δόξας.

Για δυόμισι χιλιάδες χρόνια, η Περσία γνώρισε αλλεπάλληλες θύελλες: Έλληνες, Άραβες, Τούρκοι, Μογγόλοι. Κάθε κατάκτηση έμοιαζε με καταιγίδα που σαρώνει, μα η γη της δεν στέρευε. Αντίθετα, μετέτρεπε τους νικητές σε μέρος του εαυτού της.

Η αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου κατέλυσε τους Αχαιμενίδες, μα η ελληνιστική Ανατολή γέμισε περσικά χρώματα – διοίκηση, αυλές, έθιμα. Οι Άραβες εισέβαλαν, φέρνοντας το Ισλάμ, μα από το Χαλιφάτο των Ουμαιάδων (661-750 μ.Χ.) και ιδίως των Αββασιδών (750-1258 μ.Χ.), ο ισλαμικός κόσμος διαμορφώθηκε με περσικά πρότυπα, σαν ποταμός που ενώνει θάλασσες. Οι Αββασίδες, μάλιστα, ξεκίνησαν την εξέγερσή τους από το περσικό Χορασάν.

Το ίδιο μυστικό λειτούργησε και με τους Σελτζούκους Τούρκους, που υιοθέτησαν την περσική γλώσσα, σκέψη και ποίηση, ενώ ακόμα και η Οθωμανική Αυτοκρατορία βάφτηκε με περσικές αποχρώσεις. Και όταν οι απόγονοι του Τζένγκις Χαν κατέκλυσαν τον κόσμο της τον 13ο αιώνα, οι Ιλχανάτοι – το βασίλειό τους – ενσωματώθηκαν στον περσικό ιστό, σαν άγριος άνεμος που γίνεται αεράκι.

Η Μαγεία της Αφομοίωσης

Αυτή η μοναδική ιδιότητα – να αφομοιώνει τους κατακτητές – γέννησε την πολιτισμική ταυτότητα του Ιράν. Οι Σαφαβίδες, τον 16ο αιώνα, καθιέρωσαν τον Σιιτισμό ως κρατική θρησκεία, σμιλεύοντας ένα θρησκευτικό φράγμα απέναντι στον σουνιτικό περίγυρο. Η Περσία δεν ήταν ποτέ απομονωμένη νήσος· ήταν κόμβος, γέφυρα πολιτισμών, επιδραστική τόσο στην κατάκτηση όσο και στην ήττα.

Γέφυρες Πίστης και Ιστορίας

Μια βαθιά γέφυρα την ένωνε με τον εβραϊκό κόσμο. Οι Εβραίοι τιμούν ακόμα τον Κύρο τον Μέγα ως σωτήρα: μετά την κατάκτηση της Βαβυλώνας, επέτρεψε την επιστροφή τους στην Ιερουσαλήμ και την ανοικοδόμηση του Ναού του Σολομώντος.

Η περσική εποχή διαμόρφωσε την ιουδαϊκή παράδοση, με ακμάζουσες κοινότητες στη Μεσοποταμία και πόλεις όπως το Ισφαχάν. Αυτή η σχέση άντεξε ως τη βασιλεία του Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, όπου το Ιράν διατηρούσε δεσμούς με το Ισραήλ. Ακόμα και μετά την επανάσταση του Χομεϊνί το 1979, με τις κραυγές για “θάνατο στο Ισραήλ”, υπήρχαν σκιώδεις σχέσεις, όπως αποκάλυψε το σκάνδαλο Ιράν-Κόντρας. Μα μετά το 1990, η ρήξη έγινε αγεφύρωτη.

Μια άλλη γέφυρα, εξίσου αρχαία, την συνέδεε με την Ελλάδα. Στη μυθολογία, οι Πέρσες ήταν συγγενείς των Ελλήνων μέσω του Πέρση, γιου του Περσέα, και οι Αχαιμενίδες μοιράζονταν μύθους με Αχαιούς και Ηρακλείδες.

Ακόμα και μετά τους Περσικούς Πολέμους, η Ελλάδα δεν είδε τους Πέρσες ως αιώνιους εχθρούς. Στους Πέρσες του Αισχύλου, ο νικητής ποιητής δεν θριαμβολογεί· θρηνεί την ήττα μέσα από τα μάτια των ηττημένων, σε μια σπάνια πράξη κατανόησης.

Στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία (Ρωμανία), καταδιωγμένοι – Νεστοριανοί αιρετικοί ή εικονολάτρες – έβρισκαν άσυλο στην περσική αυλή. Ανάμεσα σε Ελλάδα και Περσία, πέρα από συγκρούσεις, υπήρχε αδιάλειπτος διάλογος ψυχών.

Η Μεγάλη Ρήξη

Αυτή η μακραίωνη αρμονία διακόπηκε βίαια το 1979, με την Ιρανική Επανάσταση. Για πρώτη φορά, ένα σύστημα δεν συνέθεσε την περσική κληρονομιά με τον κόσμο αλλά επέβαλε θεοκρατικό ζυγό, σπάζοντας την πολιτισμική συνέχεια.

Φωτογραφίες από τη δεκαετία του 1970 αποκαλύπτουν μια Τεχεράνη αγνώριστη. Φοιτητές με ακάλυπτα πρόσωπα, γυναίκες χωρίς μαντίλες, μια κοινωνία ζωντανή σαν ευρωπαϊκή μητρόπολη.

Το Ιράν δεν μιμούνταν τη Δύση, το αντίθετο, ακολουθούσε την αρχαία του παράδοση ανοιχτότητας, ξεχωρίζοντας από τον αραβικό περίγυρο.

Το όνομα “Ιράν”, υιοθετημένο το 1935 από τον Ρεζά Παχλαβί, σφράγιζε αυτή την ιδιαιτερότητα – ένωση φυλών, διακήρυξη ανεξαρτησίας.

Η Φλόγα της Εξέγερσης

Το χάσμα μεταξύ κοινωνίας και καθεστώτος ξέσπασε δραματικά το 2022, με τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, μιας 22χρονης Κούρδισσας, συλληφθείσας από την “αστυνομία ηθών” για λάθος χιτζάμπ. Το κακοποιημένο σώμα της, πυροδότησε θύελλα διαδηλώσεων.

Οι αρχές παραδέχτηκαν πάνω από 3.000 νεκρούς· ο ΟΗΕ μιλά για υπερδιπλάσιους. Το σύνθημα αντήχησε: Γυναίκα – Ζωή – Ελευθερία! Η καταστολή συνεχίστηκε, με 1.000 εκτελέσεις ετησίως, κυρίως αντιφρονούντων. Στις αρχές του 2026, νέες διαδηλώσεις – οι μεγαλύτερες από ποτέ – πνίγηκαν ξανά στο αίμα.

Ο Καθρέφτης της Δύσης

Το μεγαλύτερο παράδοξο, όμως, κρύβεται στη Δύση. Ενώ διεθνείς οργανισμοί καταγγέλλουν μαζικές εκτελέσεις και καταστολή, “προοδευτικοί” κύκλοι σιωπούν. Σήμερα, με το καθεστώς ραγισμένο – ο πρόεδρος ζητά συγγνώμη για επιθέσεις, μα οι Επαναστατικοί Φρουροί τον διαψεύδουν – κάποιοι αγωνιούν μήπως καταρρεύσει. Θαυμάζουν την “ανθεκτικότητα” τυραννιών, ακόμα και όταν διαλύονται.

Το Ηθικό Δίλημμα

“Δεν υποστηρίζουμε το καθεστώς, μα αντιτιθέμεθα στους βομβαρδιστές”, λένε. Μα στην πράξη, στηρίζουν τους καταπιεστές. Το Ιράν δεν είναι μόνο εσωτερικά αυταρχικό. Στην ουσία είναι πηγή αστάθειας στη Μέση Ανατολή – ρωτήστε τους Άραβες γείτονες, όχι μόνο Ισραηλινούς.

Ο Αληθινός Καθρέφτης

Η Περσία δεν είναι απλώς πεδίο σύγκρουσης, είναι καθρέφτης. Αποκαλύπτει την ηθική σύγχυση εποχής, όπου “δικαιωματιστές” διστάζουν απέναντι σε θεοκρατία. Πέρα από ηθικά, τα γεωπολιτικά διακυβεύματα είναι τεράστια. Το Ιράν δεν κινδυνεύει να γίνει “δυτικό” – ποτέ δεν ήταν. Κινδυνεύει να γίνει ελεύθερο, σταθερό, δυναμικό στις αγορές, αντί αποκλεισμένο – τροφοδότης Κίνας, πελάτης Ρωσίας.

Αυτό τρομάζει τη Κίνα, τη Τουρκία και τους λοιπούς, ακόμα και λόμπι “πράσινης μετάβασης”.

Από αυτόν τον πόλεμο – μέρες ή μήνες – θα κριθούν δεκαετίες. Το Ιράν, από τα βάθη των αιώνων, διαμορφώνει ακόμα τον κόσμο. Κρίμα που λείπει ένας Αισχύλος να ξαναγράψει τους Πέρσες – όχι για τους Πέρσες, μα για εμάς, που δεν καταλαβαίνουμε ποιον “νικήσαμε”, ούτε πώς να διαχειριστούμε τη νίκη...