Ψυχρός πόλεμος για τον κόκκινο πλανήτη!

Πώς ο Άρης μετατρέπεται από πεδίο επιστημονικής έρευνας σε μέτωπο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης ανάμεσα σε ΗΠΑ και Κίνα

Ο Άρης μετατρέπεται σταδιακά από αντικείμενο επιστημονικού θαυμασμού σε ...πεδίο νέας γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Εκεί όπου άλλοτε κυριαρχούσαν η περιέργεια και η αναζήτηση γνώσης, σήμερα συγκρούονται στρατηγικές, εθνικά συμφέροντα και παγκόσμιες φιλοδοξίες. Το πρόγραμμα Mars Sample Return (Επιστροφή Δειγμάτων από τον πλανήτη Άρη – MSR) της NASA, που φιλοδοξεί να φέρει πρώτη φορά στη Γη δείγματα από την επιφάνεια του κόκκινου πλανήτη, βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας ανοιχτής αναμέτρησης με την Κίνα, η οποία επιδιώκει να προηγηθεί και να ανατρέψει την παραδοσιακή αμερικανική κυριαρχία στο Διάστημα.

Η αντιπαράθεση αυτή δεν είναι αποκομμένη από τη γενικότερη εικόνα. Αντιθέτως, εντάσσεται σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης έντασης ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες δυνάμεις του πλανήτη, από τον εμπορικό πόλεμο και τους περιορισμούς στα μικροτσίπ, μέχρι την Τεχνητή Νοημοσύνη, τις στρατιωτικές ισορροπίες στον Ινδο-Ειρηνικό και τη διαχείριση των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας. Ο Άρης είναι απλώς το πιο θεαματικό και συμβολικό μέτωπο αυτής της σύγκρουσης.

Ρομποτική εξερεύνηση

Για τη NASA το πρόγραμμα Mars Sample Return αποτελεί τον φυσικό επίλογο δεκαετιών ρομποτικής εξερεύνησης. Δεν έχουν περάσει, άλλωστε, και πολλά χρόνια από τη στιγμή των πανηγυρισμών της διαστημικής υπηρεσίας των ΗΠΑ, βλέποντας την προσεδάφιση του ρόβερ Perseverance στον πλανήτη Άρη.

Ήταν Φεβρουάριος του 2021 όταν ο «Πέρσι», όπως είναι το παρατσούκλι του συγκεκριμένου ρομποτικού οχήματος -με διαστάσεις λίγο μεγαλύτερες από ένα SUV-, ολοκλήρωσε το μακρινό του ταξίδι, έχοντας ως αποστολή του τη συλλογή δειγμάτων από τα πετρώματα, προκειμένου να αναζητηθούν ενδείξεις παρελθούσας ζωής στον κόκκινο πλανήτη. Από το 2021 ο Perseverance με επιμονή (όπως άλλωστε σημαίνει στα ελληνικά η λέξη) εργάζεται ακούραστα συλλέγοντας πετρώματα από διάφορα σημεία του Άρη και δεκάδες από αυτά τα σφραγισμένα δείγματα που έχει συγκεντρώσει ενδέχεται να έχουν πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία όχι μόνο του συγκεκριμένου πλανήτη. Παρότι το ρόβερ Perseverance συνεχίζει το «κυνήγι» των ενδείξεων πιθανής ζωής στον Άρη -εστιάζοντας κυρίως στον κρατήρα Jezero, καθώς, όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες, τα πετρώματά του είναι μοναδικά διότι σχηματίστηκαν σε περιβάλλοντα με νερό, ικανά να διατηρήσουν χημικά ίχνη παρελθούσας ζωής-, το όλο εγχείρημα πλέον «σκοντάφτει» στις αντιρρήσεις και τις ενστάσεις του Λευκού Οίκου.

Το MSR έχει εξελιχθεί σε έναν εφιάλτη κόστους και πολυπλοκότητας. Οι τελευταίες εκτιμήσεις ανέβασαν τον προϋπολογισμό κοντά στα 11 δισ. δολάρια, με την επιστροφή των δειγμάτων να μετατίθεται χρονικά προς το 2040! Και αν…

Διότι αυτό το τεράστιο οικονομικό βάρος προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στο Κογκρέσο, με τον Ντόναλντ Τραμπ να έχει ανάψει ήδη το πράσινο φως για περικοπές, αλλά και πιθανές συζητήσεις περί ακύρωσης του προγράμματος. Πρόσφατα, μάλιστα, ο Λευκός Οίκος δημοσιοποίησε το Διακριτικό Αίτημα Χρηματοδότησης του προέδρου Τραμπ για το 2026, το οποίο ζητά τον τερματισμό οικονομικά μη βιώσιμων προγραμμάτων. Και μέσα σε αυτά συμπεριλαμβάνεται και το πρόγραμμα Mars Sample Return.

Διαστημική αντεπίθεση από τη χώρα του Δράκου

Σε ένα διαφορετικό γεωπολιτικό περιβάλλον αυτές οι αντιρρήσεις ίσως οδηγούσαν απλώς σε ανασχεδιασμό. Σήμερα, όμως, η παρουσία της Κίνας αλλάζει τα δεδομένα. Η χώρα του Δράκου δεν κρύβει πλέον ότι θέλει να αμφισβητήσει ανοιχτά την αμερικανική πρωτοκαθεδρία στο Διάστημα. Μετά την επιτυχημένη αποστολή Tianwen-1 και την προσεδάφιση του ρόβερ Zhurong, το Πεκίνο προχωρά στο επόμενο, πιο φιλόδοξο βήμα: την αποστολή Tianwen-3, με στόχο την επιστροφή δειγμάτων από τον Άρη στη Γη γύρω στο 2031.

Το κινεζικό σχέδιο είναι σαφώς πιο απλό και ταχύτερο από το αμερικανικό. Προβλέπει την εκτόξευση δύο πυραύλων το 2028, που θα έχουν υποστηρικτικό ρόλο της αποστολής στον Άρη. Στον κόκκινο πλανήτη θα προσεδαφιστεί ένα όχημα που θα έχει ένα τρυπάνι με δυνατότητα διείσδυσης περίπου δύο μέτρων και θα μπορεί να συλλέξει περίπου 500 γραμμάρια υλικό. Ένας ρομποτικός βραχίονας θα συγκεντρώσει περισσότερα από 400 γραμμάρια επιφανειακού υλικού, ενώ εξετάζεται και η πιθανή χρήση drone που θα έχει τη δυνατότητα συλλογής πετρωμάτων σε αποστάσεις άνω των 100 μέτρων από το σκάφος προσεδάφισης. Όπως αναφέρουν οι Κινέζοι, ήδη έχουν προχωρήσει τα προκαταρκτικά πλάνα για το ωφέλιμο φορτίο του σκάφους προσεδάφισης, όπως και οι μελέτες για τη στρατηγική επιλογή του σημείου προσεδάφισης. Η ζώνη προσεδάφισης του κινεζικού σκάφους που θα σταλεί στον Άρη προέκυψε έπειτα από αξιολόγηση περισσοτέρων από 85 σημείων, με το τελικό επιλεγμένο σημείο να είναι εκείνο που θα ευνοεί την εμφάνιση των πιο ισχυρών ενδείξεων ιχνών ζωής και ανίχνευσης πιθανών βιοϋπογραφών στα δείγματα που θα επιστρέψουν στη Γη.

Από καθαρά επιστημονική σκοπιά, τα δείγματα αυτά μπορεί να είναι λιγότερο στοχευμένα από εκείνα του Perseverance. Από πολιτική σκοπιά, όμως, η αξία τους είναι τεράστια.

Η Κίνα γνωρίζει ότι η «πρωτιά» έχει ισχυρό συμβολισμό. Όπως η αποστολή Chang’e στη Σελήνη ενίσχυσε το αφήγημα της τεχνολογικής της ανόδου, έτσι και μια επιτυχής επιστροφή δειγμάτων από τον Άρη θα αποτελέσει μήνυμα προς το εσωτερικό και το εξωτερικό: το Πεκίνο μπορεί να σταθεί ισότιμα απέναντι στις ΗΠΑ ακόμα και στα πιο απαιτητικά πεδία.

Νέα «οδύσσεια του Διαστήματος» με φόντο την παγκόσμια ισχύ

Η εικόνα θυμίζει έντονα τον Ψυχρό Πόλεμο. Τότε η Σελήνη έγινε το σύμβολο της ιδεολογικής και τεχνολογικής σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης. Σήμερα ο Άρης αναλαμβάνει τον ίδιο ρόλο σε έναν κόσμο όπου η αντιπαράθεση δεν είναι ιδεολογική με την κλασική έννοια, αλλά στρατηγική και τεχνολογική.

Η προοπτική να προηγηθεί η Κίνα στην επιστροφή δειγμάτων από τον Άρη έχει σημάνει συναγερμό στην Ουάσινγκτον. Πολιτικοί όπως ο γερουσιαστής της πολιτείας του Τέξας Ράφαελ Έντουαρντ «Τεντ» Κρουζ μιλούν ανοιχτά για «νέα διαστημική κούρσα» και έχουν συνδέσει ξεκάθαρα τη διαστημική εξερεύνηση με την εθνική ασφάλεια, υποστηρίζοντας ότι η απώλεια πρωτοκαθεδρίας στο Διάστημα θα είχε ευρύτερες γεωπολιτικές συνέπειες. Στο πλαίσιο αυτό προτείνονται επενδύσεις δισεκατομμυρίων σε υποδομές τεχνολογίας που σχετίζονται με τον πλανήτη Άρη, συμπεριλαμβανομένων δορυφόρων επικοινωνιών και συστημάτων διπλής χρήσης, που θα υποστηρίξουν μελλοντικές επανδρωμένες αποστολές.

Παράλληλα, έμπειροι επιστήμονες, όπως ο Γ. Σκοτ Χάμπαρντ (πρώτος διευθυντής του προγράμματος Mars της NASA) και ο Μπρους Τζάκοσκι (καθηγητής Γεωλογικών Επιστημών, αναπληρωτής διευθυντής του Laboratory for Atmospheric and Space Physics), προειδοποιούν ότι η εγκατάλειψη του MSR θα έστελνε λάθος μήνυμα. Ο «τσάρος του Άρη», όπως χαρακτηρίζεται ο Χάμπαρντ, έχει κρούσει το καμπανάκι προς την κυβέρνηση της χώρας του, λέγοντας ότι «οι Κινέζοι μπορεί κάλλιστα να προλάβουν τις ΗΠΑ με ένα δείγμα αρπαγής. Και η εντύπωσή μου είναι ότι δεν ενδιαφέρονται τόσο για την επιστήμη όσο για τον αντίκτυπο που θα έχει η επιτυχία τους».

Κρίσιμες αποφάσεις

Χωρίς την εις βάθος ανάλυση των δειγμάτων, πολλές κρίσιμες αποφάσεις για το μέλλον της ανθρώπινης εξερεύνησης θα λαμβάνονταν με ελλιπή δεδομένα. Ταυτόχρονα, εκφράζεται ο φόβος ότι η νέα διαστημική κούρσα μπορεί να οδηγήσει σε προτεραιοποίηση της επικοινωνιακής νίκης έναντι της επιστημονικής ουσίας. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η επιστροφή δειγμάτων μετατρέπεται από εργαλείο γνώσης σε σύμβολο ισχύος.

Η λογική είναι σαφής: Όποιος κυριαρχεί στο Διάστημα διαμορφώνει τους κανόνες. Και σε μια εποχή που η Κίνα αμφισβητεί την αμερικανική επιρροή σε θάλασσες, αγορές και τεχνολογικά πρότυπα, το Διάστημα δεν θα μπορούσε να μείνει εκτός.

Η αντιπαράθεση ΗΠΑ – Κίνας στον Άρη αντικατοπτρίζει τη γενικότερη σχέση των δύο χωρών. Από τους περιορισμούς στις εξαγωγές προηγμένων μικροτσίπ μέχρι τη μάχη για την πρωτοκαθεδρία στην Τεχνητή Νοημοσύνη, η λογική είναι η ίδια: όποιος προηγηθεί αποκτά πλεονέκτημα που δύσκολα ανατρέπεται.

Το Διάστημα προσφέρει κάτι ακόμα: αφήγημα. Σε έναν κόσμο όπου οι κοινωνίες βομβαρδίζονται από ειδήσεις κρίσεων και συγκρούσεων, μια επιτυχία στον Άρη προσφέρει εικόνες, σύμβολα και ιστορίες που ενισχύουν το εθνικό κύρος. Για την Κίνα, αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Για τις ΗΠΑ, είναι ζήτημα διατήρησης της ηγετικής τους ταυτότητας.

Το διακύβευμα υπό αυτές τις προϋποθέσεις δεν είναι αν θα επιστρέψουν τα πολύτιμα δείγματα από τον κόκκινο πλανήτη, αλλά πότε και υπό ποιους όρους.

Αν η Κίνα προηγηθεί, θα έχει κερδίσει μια σημαντική συμβολική μάχη, ακόμα κι αν τα επιστημονικά αποτελέσματα είναι περιορισμένης εμβέλειας, με βάση το πλάνο και την ποιότητα των δειγμάτων που θα έχουν συλλεχθεί. Αν οι ΗΠΑ καθυστερήσουν υπερβολικά, κινδυνεύουν να εμφανιστούν ως δύναμη που αδυνατεί να υλοποιήσει τις ίδιες της τις φιλοδοξίες.

Στοιχείο που επιχειρούν να εκμεταλλευτούν όσο μπορούν και οι Αμερικανοί επιστήμονες, αλλά και όλοι όσοι συνεχίζουν να επιθυμούν τη συνέχιση του προγράμματος MSR και δεν θέλουν να μπει «ταφόπλακα» στις προσπάθειες πολλών ετών, τόσο με τις έρευνες και τις μελέτες που προηγήθηκαν της αποστολής του ρόβερ Perseverance στον πλανήτη Άρη όσο και των ετών που το ρόβερ συλλέγει δείγματα.

Ο Άρης, τελικά, δεν είναι απλώς ένας πλανήτης. Είναι καθρέφτης της παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος. Και στη νέα αυτή κούρσα, η επιστήμη, η πολιτική και η στρατηγική είναι πιο αλληλένδετες από ποτέ.

Νίκος Ζαμπάρας - Κυριακάτικη "Δημοκρατία"