Τι πραγματικά φοβάται η Ουάσιγκτον σε έναν πόλεμο με το Ιράν

Γιατί ο Τράμπ κάθε λίγο και λιγάκι "αλλάζει" πολιτική. Χτές έλεγε για απόλυτες αλήθειες και ισοπέδωση των μουλάδων. Σήμερα λέει...άλλα! Φοβάται; Και τι είναι αυτό που φοβάται!

Ο θόρυβος της ισχύος δεν κρύβει πια τον φόβο των ισχυρών. Η εποχή μας βρίσκεται ακριβώς σε μια τέτοια στιγμή.

Η ισχύς μιας αυτοκρατορίας δεν αποκαλύπτεται από τις νίκες της αλλά από τους φόβους της. Από εκείνες τις σιωπηλές, σχεδόν αμήχανες στιγμές όπου η δύναμη, ενώ φαίνεται παντοδύναμη, αρχίζει να διστάζει μπροστά στις συνέπειες των ίδιων της των επιλογών. Σήμερα ζούμε ακριβώς μια τέτοια στιγμή.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, διαθέτουν μέσα που καμία αυτοκρατορία στο παρελθόν δεν είχε στη διάθεσή της. Στόλοι που περιπολούν σε κάθε ωκεανό, δορυφορικά δίκτυα που παρακολουθούν κάθε γωνιά του πλανήτη, αεροπλανοφόρα που λειτουργούν ως πλωτές πόλεις πολέμου και μια τεράστια αλυσίδα στρατιωτικών βάσεων που απλώνεται από την Ευρώπη μέχρι την Ασία. Με αυτή την ισχύ, η Ουάσιγκτον έχει τη δυνατότητα να πλήξει σχεδόν οποιονδήποτε αντίπαλο στον κόσμο.

Κι όμως, όταν το σενάριο ενός ανοιχτού, μεγάλης κλίμακας πολέμου με το Ιράν τίθεται πραγματικά στο τραπέζι, η εικόνα αλλάζει. Η Ουάσιγκτον αρχίζει να διστάζει. Από τη μια πλευρά ανεβάζει τους τόνους, απειλεί με στρατιωτικές επιχειρήσεις, ενισχύει την παρουσία της στον Περσικό Κόλπο και μιλά για «αποφασιστική απάντηση». Από την άλλη όμως, σχεδόν την ίδια στιγμή, αφήνει ανοιχτά παράθυρα διαπραγμάτευσης, μιλά για αποκλιμάκωση, για «διπλωματική λύση», για ανάγκη να αποφευχθεί μια ευρύτερη σύγκρουση.

Αυτή η αντίφαση δεν είναι σύγχυση. Είναι ένδειξη φόβου. Όχι φόβου απέναντι σε έναν απλό στρατιωτικό αντίπαλο, αλλά φόβου απέναντι στις γεωπολιτικές συνέπειες που θα μπορούσε να προκαλέσει μια τέτοια σύγκρουση. Γιατί το Ιράν δεν είναι απλώς ένα ακόμη κράτος της Μέσης Ανατολής. Είναι η σύγχρονη μορφή μιας από τις αρχαιότερες αυτοκρατορίες της ανθρωπότητας. Μιας δύναμης που γνώρισε κατακτήσεις, επαναστάσεις, ήττες και αναγεννήσεις, αλλά ποτέ δεν εξαφανίστηκε από τον χάρτη της Ιστορίας.

Και αυτή η ιστορική συνέχεια αλλάζει εντελώς τους κανόνες του παιχνιδιού.

Το μεγάλο δίλημμα του Τραμπ

Μέσα σε αυτή τη γεωπολιτική δίνη βρίσκεται σήμερα και ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο άνθρωπος που εμφανίστηκε στην αμερικανική πολιτική σκηνή ως ο ηγέτης που θα έβαζε τέλος στον βδελυρό Νεοταξισμό, στις κοινωνικές ανωμαλίες που αυτός προκάλεσε και ασφαλώς στους ατελείωτους πολέμους της Ουάσιγκτον βρίσκεται τώρα μπροστά σε ένα από τα πιο δύσκολα διλήμματα της εποχής μας.

Το σύνθημα «America First» δεν ήταν απλώς μια επικοινωνιακή επιλογή. Ήταν η έκφραση μιας βαθιάς κόπωσης μέσα στην ίδια την αμερικανική κοινωνία. Μετά από δεκαετίες πολέμων στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν και σε δεκάδες άλλες συγκρούσεις χαμηλής έντασης, εκατομμύρια Αμερικανοί άρχισαν να αναρωτιούνται τι ακριβώς κερδίζει η χώρα τους από αυτές τις ατελείωτες εκστρατείες.

Αυτή η αμφισβήτηση γέννησε το κίνημα MAGA, ένα πολιτικό και κοινωνικό ρεύμα που δεν βλέπει τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της αυτοκρατορικής αποστολής αλλά μέσα από την ανάγκη της εθνικής επιβίωσης. Για αυτούς τους ανθρώπους, η Αμερική πρέπει να πάψει να λειτουργεί ως παγκόσμιος "χωροφύλακας" των συμφερόντων της και να επικεντρωθεί ξανά στα δικά της προβλήματα.

Όμως η πραγματικότητα της γεωπολιτικής είναι πολύ πιο σκληρή από τα συνθήματα. Ο Τραμπ δεν είναι πλέον απλώς ένας πολιτικός ηγέτης που μιλά για την Αμερική. Είναι ο επικεφαλής μιας υπερδύναμης που έχει χτίσει ολόκληρη την παγκόσμια τάξη γύρω από την επιρροή της.

Αν η Ουάσιγκτον επιτρέψει στο Ιράν να ενισχυθεί ανεξέλεγκτα, τότε ολόκληρη η αρχιτεκτονική της αμερικανικής ισχύος στη Μέση Ανατολή θα αρχίσει να τρίζει. Οι παραδοσιακοί σύμμαχοι της Αμερικής θα αρχίσουν να αμφιβάλλουν για την αξιοπιστία της. Οι ενεργειακές ισορροπίες θα μεταβληθούν και η Ρωσία με την Κίνα θα βρουν χώρο να επεκτείνουν ακόμη περισσότερο την επιρροή τους.

Έτσι ο Τραμπ βρίσκεται παγιδευμένος σε μια ιστορική αντίφαση. Αν επιλέξει τον πόλεμο, κινδυνεύει να προδώσει το ίδιο το κίνημα που τον ανέδειξε. Αν όμως επιλέξει την αποχή, κινδυνεύει να αποδυναμώσει την παγκόσμια θέση της Αμερικής.

Γι’ αυτό και η πολιτική του μοιάζει τόσο αντιφατική. Από τη μία πλευρά υψώνει τους τόνους, από την άλλη αφήνει ανοιχτές πόρτες διαπραγμάτευσης. Στην πραγματικότητα, αυτό που βλέπουμε δεν είναι στρατηγική σύγχυση. Είναι το σύμπτωμα μιας αυτοκρατορίας που προσπαθεί να αποφασίσει αν έχει ακόμη τη δύναμη να επιβάλει τη βούλησή της.

Η Περσία που δεν ξεχνά

Για να κατανοήσει κανείς την ψυχολογία του σημερινού Ιράν, πρέπει να κοιτάξει πολύ βαθύτερα από τη σημερινή πολιτική πραγματικότητα.

Το Ιράν δεν είναι απλώς ένα θεοκρατικό καθεστώς που προέκυψε από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Είναι η ιστορική συνέχεια της Περσίας, μιας από τις αρχαιότερες αυτοκρατορίες της ανθρωπότητας.

Όταν ο Κύρος ο Μέγας ίδρυσε την Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία, δημιούργησε ένα κράτος που εκτεινόταν από τη Μεσόγειο μέχρι την Κεντρική Ασία και από τον Καύκασο μέχρι τον Ινδικό Ωκεανό.

Οι Πέρσες δεν ήταν απλώς κατακτητές. Δημιούργησαν διοικητικούς μηχανισμούς, δρόμους επικοινωνίας, εμπορικά δίκτυα και πολιτιστικές ανταλλαγές που επηρέασαν βαθιά την εξέλιξη της Ευρασίας.

Ακόμη και μετά την κατάκτηση από τον Μέγα Αλέξανδρο, η περσική ταυτότητα δεν εξαφανίστηκε. Επέζησε μέσα από τις δυναστείες που ακολούθησαν, μέσα από τη γλώσσα, την παράδοση και την ιστορική μνήμη.

Αυτή η μνήμη είναι ακόμη ζωντανή στο σύγχρονο Ιράν. Οι Ιρανοί δεν βλέπουν τον εαυτό τους ως έναν λαό χωρίς παρελθόν. Αντιθέτως, αισθάνονται κληρονόμοι μιας αυτοκρατορικής παράδοσης που εκτείνεται σε χιλιάδες χρόνια.

Και αυτή η αίσθηση ιστορικής συνέχειας δημιουργεί μια ιδιαίτερη ψυχολογία. Μια ψυχολογία που δεν υποτάσσεται εύκολα στην πίεση εξωτερικών δυνάμεων.

Από τον Σάχη στη θεοκρατία

Η σύγχρονη σύγκρουση μεταξύ Ιράν και Δύσης δεν είναι αποτέλεσμα μόνο ιδεολογικών διαφορών. Έχει βαθιές ρίζες στην ιστορία του 20ού αιώνα. Μέχρι το 1979, το Ιράν ήταν ένας από τους σημαντικότερους συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή. Ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί είχε μετατρέψει τη χώρα σε πυλώνα της αμερικανικής στρατηγικής στην περιοχή.

Η Ισλαμική Επανάσταση ανέτρεψε αυτή την ισορροπία με τρόπο βίαιο και απροσδόκητο. Το καθεστώς του Σάχη κατέρρευσε και στη θέση του εμφανίστηκε μια θεοκρατική εξουσία που δεν έβλεπε τη Δύση ως σύμμαχο αλλά ως εχθρό.

Από εκείνη τη στιγμή και μετά, το Ιράν μπήκε σε μια μακρά περίοδο αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το ίδιο το Ισραήλ.

Κυρώσεις, πολιτικές πιέσεις, στρατιωτικές εντάσεις και συγκρούσεις μέσω τρίτων δυνάμεων διαμόρφωσαν μια σχέση που θυμίζει περισσότερο ψυχρό πόλεμο παρά απλή διπλωματική αντιπαράθεση.

Το σημαντικότερο όμως στοιχείο αυτής της αλλαγής ήταν η θρησκευτική διάσταση της νέας εξουσίας. Η σιιτική θεολογία εισήγαγε στην πολιτική σκηνή ένα στοιχείο που η δυτική στρατηγική σκέψη συχνά δυσκολεύεται να κατανοήσει πλήρως: Την έννοια της αυτοθυσίας.

Για πολλούς Ιρανούς, η αντίσταση απέναντι στον εξωτερικό εχθρό δεν είναι απλώς πολιτική επιλογή. Είναι θρησκευτική αποστολή. Και αυτή η πίστη δημιουργεί μια αντοχή που δεν μπορεί εύκολα να καμφθεί από στρατιωτική ισχύ.

Η γεωπολιτική παγίδα της Μέσης Ανατολής

Αν θέλει κανείς να κατανοήσει γιατί η Ουάσιγκτον διστάζει μπροστά στο ενδεχόμενο ενός ολοκληρωτικού πολέμου με το Ιράν, πρέπει πρώτα να εξετάσει τη στρατηγική που έχει οικοδομήσει η Τεχεράνη τα τελευταία σαράντα χρόνια.

Από την Ισλαμική Επανάσταση και μετά, το Ιράν δεν προσπάθησε να ανταγωνιστεί τη Δύση σε συμβατική στρατιωτική ισχύ. Δεν επιδίωξε να αποκτήσει αεροπορία αντίστοιχη των Ηνωμένων Πολιτειών ούτε στόλους που θα μπορούσαν να αντιπαρατεθούν με το αμερικανικό ναυτικό.

Αντίθετα, επέλεξε μια στρατηγική εντελώς διαφορετική, σχεδόν υπομονετική, χτισμένη γύρω από την έννοια της φθοράς και της γεωγραφίας.

Οι Ιρανοί στρατηγιστές γνωρίζουν καλά ότι η χώρα τους βρίσκεται σε μια από τις πιο στρατηγικές περιοχές του πλανήτη. Η Περσική Χερσόνησος, ο Περσικός Κόλπος και το Στενό του Ορμούζ αποτελούν μια από τις βασικές αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας. Από εκεί περνά σχεδόν το ένα τρίτο του πετρελαίου που κινείται διεθνώς μέσω θαλάσσης.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια περιορισμένη στρατιωτική σύγκρουση στην περιοχή θα μπορούσε να προκαλέσει τεράστια αναστάτωση στις αγορές ενέργειας και να στείλει τις τιμές του πετρελαίου στα ύψη.

Το Ιράν το γνωρίζει αυτό καλύτερα από οποιονδήποτε και έχει οργανώσει ολόκληρη τη στρατηγική του γύρω από αυτή την πραγματικότητα. Αντί να επενδύσει σε πανάκριβες συμβατικές δυνάμεις, η Τεχεράνη δημιούργησε ένα πυκνό δίκτυο πυραυλικών συστημάτων, drones, υπόγειων εγκαταστάσεων και παράκτιων βάσεων που μπορούν να μετατρέψουν τον Περσικό Κόλπο σε μια τεράστια παγίδα για οποιονδήποτε στόλο επιχειρήσει να επιχειρήσει εκεί.

Οι Ιρανοί γνωρίζουν ότι δεν χρειάζεται να νικήσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες για να θεωρηθούν επιτυχημένοι. Αρκεί να μετατρέψουν έναν πόλεμο σε έναν εφιάλτη φθοράς που θα κοστίσει πολιτικά και οικονομικά τόσο πολύ στην Ουάσιγκτον ώστε η ίδια να αναζητήσει διέξοδο.

Αυτή η στρατηγική της φθοράς δεν περιορίζεται μόνο στο έδαφος του Ιράν. Τα τελευταία είκοσι χρόνια η Τεχεράνη έχει δημιουργήσει ένα ευρύ δίκτυο συμμάχων και συνεργατών σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Από τον Λίβανο και τη Συρία μέχρι το Ιράκ και την Υεμένη, η επιρροή της έχει εξαπλωθεί μέσα από πολιτικές, στρατιωτικές και θρησκευτικές σχέσεις που καθιστούν την περιοχή ένα περίπλοκο γεωπολιτικό πλέγμα.

Αυτό σημαίνει ότι ένας πόλεμος με το Ιράν δεν θα περιοριζόταν στα σύνορα της χώρας. Θα εξαπλωνόταν σχεδόν αμέσως σε πολλαπλά μέτωπα, μετατρέποντας τη Μέση Ανατολή σε μια τεράστια πυριτιδαποθήκη.

Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται και η μεγάλη σκιά της Ρωσίας και της Κίνας. Για δεκαετίες η Δύση θεωρούσε το Ιράν ένα απομονωμένο κράτος, περικυκλωμένο από κυρώσεις και χωρίς ισχυρούς συμμάχους. Όμως ο κόσμος έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία χρόνια.

Η Μόσχα και το Πεκίνο έχουν κάθε λόγο να διατηρήσουν την Τεχεράνη ως βασικό γεωπολιτικό πυλώνα της ευρασιατικής ισορροπίας. Για τη Ρωσία, το Ιράν αποτελεί σημαντικό εταίρο στη νότια περιφέρεια της Ευρασίας και κρίσιμο κρίκο στις εξελίξεις της Μέσης Ανατολής. Για την Κίνα, αποτελεί βασικό ενεργειακό προμηθευτή και έναν από τους βασικούς κόμβους του μεγάλου σχεδίου των Νέων Δρόμων του Μεταξιού.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Μόσχα ή το Πεκίνο θα εμπλακούν άμεσα σε έναν πόλεμο με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σημαίνει όμως ότι η γεωπολιτική εξίσωση είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι ήταν πριν από είκοσι χρόνια. Ένας μεγάλος πόλεμος στη Μέση Ανατολή δεν θα ήταν πλέον μια απλή περιφερειακή σύγκρουση. Θα ήταν ένα γεγονός που θα μπορούσε να μεταβάλει τις ισορροπίες ισχύος σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Σε αυτή την εξίσωση μπαίνει και το Ισραήλ, ίσως το πιο κρίσιμο και ταυτόχρονα πιο ευάλωτο κομμάτι του παζλ. Το Ισραήλ αποτελεί τον στενότερο στρατηγικό σύμμαχο των Ηνωμένων Πολιτειών στην περιοχή και η ασφάλειά του θεωρείται κεντρικό ζήτημα για την αμερικανική πολιτική στη Μέση Ανατολή.

Ωστόσο, ακριβώς λόγω του μεγέθους και της γεωγραφίας του, το Ισραήλ αντιμετωπίζει έναν ιδιαίτερο φόβο όταν πρόκειται για έναν πόλεμο μεγάλης κλίμακας.

Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, που διαθέτουν τεράστια γεωγραφικά περιθώρια και δυνατότητα στρατηγικού βάθους, το Ισραήλ είναι ένα μικρό κράτος με περιορισμένο χώρο και μεγάλη πληθυσμιακή συγκέντρωση.

Σε μια γενικευμένη σύγκρουση, η ισραηλινή επικράτεια θα μπορούσε να δεχθεί μαζικά πυραυλικά πλήγματα από πολλαπλές κατευθύνσεις. Από τον Λίβανο μέχρι τη Συρία και από το Ιράκ μέχρι το ίδιο το Ιράν, οι ισραηλινές πόλεις θα μπορούσαν να βρεθούν στο στόχαστρο ενός πρωτοφανούς κύματος επιθέσεων.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το Ισραήλ επιδιώκει συχνά να προλαμβάνει τις απειλές πριν αυτές φτάσουν σε σημείο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Οι προληπτικές επιχειρήσεις, οι μυστικές επιχειρήσεις και οι επιλεκτικές στρατιωτικές επιθέσεις αποτελούν μέρος μιας στρατηγικής που έχει ως στόχο να αποτρέψει την ανάδυση ενός εχθρού ικανού να απειλήσει την ίδια την ύπαρξη του κράτους.

Ωστόσο, αυτή η στρατηγική έχει και ένα όριο. Όσο περισσότερο κλιμακώνεται η ένταση με το Ιράν, τόσο περισσότερο αυξάνεται ο κίνδυνος μιας ευρύτερης σύγκρουσης που θα μπορούσε να ξεπεράσει τις δυνατότητες ελέγχου ακόμη και των ισχυρότερων στρατών.

Και εδώ ακριβώς αρχίζει να εμπλέκεται και η Ανατολική Μεσόγειος.

Η περιοχή αυτή, που για αιώνες υπήρξε σταυροδρόμι πολιτισμών και αυτοκρατοριών, αποκτά σήμερα ξανά τεράστια γεωπολιτική σημασία. Οι ενεργειακοί δρόμοι, οι στρατιωτικές βάσεις και οι θαλάσσιες οδοί επικοινωνίας μετατρέπουν τη Μεσόγειο σε έναν κρίσιμο χώρο στρατηγικής αντιπαράθεσης.

Σε αυτή τη γεωπολιτική σκακιέρα βρίσκεται και η Ελλάδα.

Η χώρα μας, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται η Ευρώπη, η Μέση Ανατολή και η Βόρεια Αφρική. Αυτό που για αιώνες υπήρξε πλεονέκτημα πολιτισμού και εμπορίου, σήμερα μπορεί να μετατραπεί και σε γεωπολιτικό βάρος.

Σε περίπτωση μεγάλης σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις, τα λιμάνια και οι ενεργειακές υποδομές της Ανατολικής Μεσογείου αποκτούν τεράστια σημασία για τον σχεδιασμό των μεγάλων δυνάμεων. Η Ελλάδα, είτε το επιθυμεί είτε όχι, βρίσκεται μέσα σε αυτό το γεωπολιτικό πλέγμα.

Η ιστορία έχει δείξει πολλές φορές ότι οι μικρότερες χώρες πληρώνουν συχνά το τίμημα των συγκρούσεων των μεγάλων. Και αυτός είναι ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον ελληνικό χώρο σε μια περίοδο όπου η παγκόσμια τάξη βρίσκεται σε μετάβαση.

Η Μέση Ανατολή, η Ευρασία και η Ανατολική Μεσόγειος μοιάζουν σήμερα με μια τεράστια σκακιέρα πάνω στην οποία κινούνται οι μεγάλες δυνάμεις. Όμως σε αυτή τη σκακιέρα δεν παίζονται απλώς γεωπολιτικά παιχνίδια. Παίζονται και οι τύχες ολόκληρων λαών.

Και γι’ αυτό η κρίση γύρω από το Ιράν δεν είναι απλώς μια ακόμη σύγκρουση. Είναι μια από τις μεγάλες καμπές της εποχής μας.

Η Ιστορία, οι λαοί και το πνευματικό βάθος της σύγκρουσης

Αν κανείς προσπαθήσει να δει την κρίση γύρω από το Ιράν μόνο μέσα από το πρίσμα των στρατιωτικών ισορροπιών ή των οικονομικών συμφερόντων, θα δει μόνο το μισό της εικόνας.

Η Μέση Ανατολή δεν είναι απλώς ένας γεωπολιτικός χώρος όπου συγκρούονται δυνάμεις και στρατηγικά σχέδια. Είναι ένας τόπος όπου η Ιστορία και η πίστη έχουν βαθιά ριζώσει μέσα στην ψυχή των λαών, διαμορφώνοντας αντιλήψεις και συμπεριφορές που συχνά δεν μπορούν να εξηγηθούν με τα κριτήρια της δυτικής πολιτικής σκέψης.

Η Δύση, ιδίως μετά τον "καταραμένο" Διαφωτισμό, έμαθε να βλέπει τον κόσμο κυρίως μέσα από την ορθολογική ανάλυση της ισχύος. Κράτη, οικονομίες, στρατοί, συμμαχίες. Όμως στην Ανατολή η Ιστορία δεν λειτουργεί πάντα με αυτόν τον τρόπο. Οι λαοί της περιοχής κουβαλούν μνήμες αιώνων, θρησκευτικές παραδόσεις και πολιτιστικές ταυτότητες που επηρεάζουν βαθιά τις επιλογές τους.

Το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πραγματικότητας. Για τον δυτικό αναλυτή είναι ένα θεοκρατικό καθεστώς με συγκεκριμένες στρατιωτικές δυνατότητες και οικονομικούς περιορισμούς. Για τους ίδιους τους Ιρανούς όμως είναι κάτι πολύ περισσότερο. Είναι η συνέχεια μιας μακραίωνης ιστορικής πορείας που συνδέει το παρελθόν της Περσίας με το παρόν της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Αυτή η ιστορική συνέχεια δημιουργεί μια αίσθηση αποστολής που συχνά εκπλήσσει τους δυτικούς στρατηγιστές. Οι Ιρανοί δεν βλέπουν τη σύγκρουση με τη Δύση απλώς ως πολιτική αντιπαράθεση. Τη βλέπουν ως ιστορική δοκιμασία, ως έναν ακόμη κύκλο της μακράς τους πορείας μέσα στον χρόνο.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με το ίδιο το Ισραήλ. Το εβραϊκό κράτος δεν είναι απλώς μια πολιτική οντότητα που δημιουργήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι η έκφραση μιας ιστορικής επιστροφής που για πολλούς Εβραίους συνδέεται άμεσα με την ίδια την ταυτότητα του λαού τους. Για αυτόν τον λόγο, η ασφάλεια του Ισραήλ δεν αντιμετωπίζεται από τους ίδιους ως ένα απλό στρατηγικό ζήτημα, αλλά ως ζήτημα ύπαρξης.

Έτσι, η σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν δεν είναι απλώς μια αντιπαράθεση δύο κρατών. Είναι η σύγκρουση δύο ιστορικών αφηγήσεων, δύο κοσμοαντιλήψεων που έχουν βαθιές ρίζες μέσα στον χρόνο. Και μη ξεχνάμε πως οι Πέρσες ήταν αυτοί που κατέστρεψαν τη Βαβυλώνα και ελευθέρωσαν το σκλαβωμένο γένος των Εβραίων στην εποχή του προφήτη Δανιήλ. Ουσιαστικά, ο κίνδυνος για το Ισραήλ είναι το φανατικό σιίτικο Ισλάμ το οποίο εκπροσωπούν οι Φρουροί της Επανάστασης. Αν δεν υπήρχαν οι αγιατολλάχ με τα σαρίκια στα κεφάλια, οι Ιρανοί θα ζούσαν σε ένα περιβάλλον φιλελεύθερο - σαφώς όχι με τη νεοταξική του έννοια - και κοσμικό, όπως ήταν παλαιότερα η Τουρκία του Κεμάλ.

Εν πάσει περιπτώσει, σ' αυτή τη σύγκρουση εμπλέκονται φυσικά και οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής. Η Ρωσία, με τη δική της ιστορική εμπειρία αυτοκρατορίας και γεωπολιτικής επιβίωσης, βλέπει το Ιράν ως έναν κρίσιμο εταίρο στη διατήρηση της ισορροπίας στην Ευρασία. Η Κίνα, που κινείται με τη μακροχρόνια στρατηγική υπομονή που χαρακτηρίζει τον πολιτισμό της, αντιμετωπίζει την περιοχή ως βασικό κρίκο στο μεγάλο δίκτυο εμπορίου και ενέργειας που φιλοδοξεί να οικοδομήσει.

Έτσι, η κρίση της Μέσης Ανατολής δεν είναι απλώς μια τοπική σύγκρουση. Είναι ένας κόμβος όπου συναντώνται οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής και δοκιμάζονται τα όρια της παγκόσμιας ισορροπίας.

Μέσα σε αυτή τη σύνθετη εικόνα βρίσκεται και η Ελλάδα μαζί με τη Κύπρο. Ένας λαός με τη δική του μακραίωνη ιστορία, τοποθετημένος σε ένα γεωγραφικό σημείο που πάντοτε υπήρξε σταυροδρόμι αυτοκρατοριών και εννοούμε τη Ρωμανία είτε ρωμαϊκή, είτε κωνσταντινουπολική. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ο ελληνικός χώρος βρέθηκε πολλές φορές ανάμεσα σε μεγάλες συγκρούσεις που ξεπερνούσαν τις δικές του δυνατότητες ελέγχου.

Η σημερινή συγκυρία θυμίζει έντονα εκείνες τις ιστορικές περιόδους όπου οι μεγάλες δυνάμεις συγκρούονταν γύρω από την Ανατολική Μεσόγειο. Οι ενεργειακές διαδρομές, οι στρατιωτικές βάσεις και οι θαλάσσιες οδοί μετατρέπουν την περιοχή σε έναν κρίσιμο κόμβο για την παγκόσμια στρατηγική ισορροπία.

Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αντιμετωπίζει τις εξελίξεις με νηφαλιότητα και ιστορική επίγνωση. Διότι όταν οι αυτοκρατορίες συγκρούονται, οι μικρότεροι λαοί οφείλουν να θυμούνται την ίδια τους την ιστορία και να κινούνται με σύνεση.

Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται και η βαθύτερη πνευματική διάσταση της εποχής μας.

Η Ιστορία δεν είναι απλώς μια αλληλουχία πολέμων και συμφερόντων. Είναι και μια πορεία μέσα στην οποία οι λαοί δοκιμάζονται, ωριμάζουν και αναζητούν νόημα πέρα από την απλή επιβίωση. Στην ορθόδοξη παράδοση, αυτή η διάσταση της Ιστορίας εκφράζεται συχνά μέσα από τις πνευματικές διδαχές και τις προφητικές φωνές των Αγίων.

Πολλοί θυμούνται σήμερα τα λόγια του Αγίου Παϊσίου, ο οποίος είχε μιλήσει για τις μεγάλες συγκρούσεις που θα μπορούσαν να ξεσπάσουν στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. «Γήπεδο τους θα είναι η Μέση Ανατολή, τάφος τους η Νεκρά Θάλασσα», έλεγε χαρακτηριστικά, υποδηλώνοντας ότι οι μεγάλες δυνάμεις που θα επιχειρούσαν να επιβάλουν τη βούλησή τους στην περιοχή θα βρίσκονταν τελικά αντιμέτωπες με τις ίδιες τους τις επιλογές.

Τέτοιες φράσεις δεν αποτελούν στρατιωτικές προβλέψεις, αλλά μπορούν όμως να εκφράσουν και γεωπολιτικά σενάρια τα οποία είναι σύνομμα με το θέλημα του Θεού.

Εκφράζουν όμως παράλληλα και μια βαθύτερη αλήθεια που επαναλαμβάνεται πολλές φορές στην ιστορία της ανθρωπότητας. Όταν η ισχύς αποκόπτεται από το μέτρο και την πνευματική επίγνωση, οδηγεί συχνά στην ύβρη. Και η ύβρις, όπως γνώριζαν ήδη οι αρχαίοι Έλληνες, γεννά σχεδόν πάντοτε τη νέμεση.

Σήμερα ο κόσμος βρίσκεται μπροστά σε μια τέτοια καμπή. Η σύγκρουση γύρω από το Ιράν δεν αφορά μόνο την ισορροπία στρατών ή την επιρροή μεγάλων δυνάμεων. Αφορά και την κατεύθυνση που θα πάρει ο ίδιος ο πολιτισμός μας.

Αν οι λαοί συνεχίσουν να βλέπουν την Ιστορία μόνο ως πεδίο κυριαρχίας και επιβολής, τότε οι συγκρούσεις θα πολλαπλασιάζονται και οι τραγωδίες θα επαναλαμβάνονται. Αν όμως κατανοήσουν ότι η δύναμη χωρίς πνευματικό προσανατολισμό οδηγεί αναπόφευκτα στην καταστροφή, τότε ίσως ανοίξει ένας διαφορετικός δρόμος.

Η Μέση Ανατολή, με την πυκνή της ιστορία και τις βαθιές θρησκευτικές της ρίζες, υπήρξε πολλές φορές το σκηνικό μεγάλων αλλαγών στην πορεία της ανθρωπότητας. Ίσως και η εποχή μας να βρίσκεται μπροστά σε μια τέτοια στιγμή.

Και τότε, μέσα στον θόρυβο των όπλων και των γεωπολιτικών σχεδίων, θα αποδειχθεί ποιοι λαοί θυμήθηκαν την ιστορία τους και ποιοι πίστεψαν ότι μπορούν να την αγνοήσουν.

Διότι τελικά η Ιστορία δεν ανήκει στις αυτοκρατορίες. Ανήκει στους λαούς που επιμένουν να υπάρχουν μέσα στον χρόνο.

Εκεί που τελειώνει η δύναμη των αυτοκρατοριών

Όταν κοιτάξει κανείς προσεκτικά όσα διαδραματίζονται σήμερα γύρω από το Ιράν, θα διαπιστώσει ότι πίσω από τις δηλώσεις των ηγετών, τις στρατιωτικές κινήσεις και τις διπλωματικές απειλές κρύβεται μια βαθύτερη πραγματικότητα. Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη περιφερειακή κρίση. Πρόκειται για μια στιγμή όπου συγκρούονται διαφορετικές αντιλήψεις για τον κόσμο, διαφορετικές ιστορικές μνήμες και διαφορετικές αντιλήψεις περί ισχύος.

Από τη μία πλευρά βρίσκεται μια Δύση που εδώ και δεκαετίες συνήθισε να θεωρεί τον εαυτό της ρυθμιστή των παγκόσμιων εξελίξεων. Από την άλλη πλευρά αναδύονται δυνάμεις και λαοί που δεν αποδέχονται πλέον αυτή την τάξη πραγμάτων και που αντλούν την αυτοπεποίθησή τους από την ίδια τους την ιστορία.

Η Περσία, με την αυτοκρατορική της μνήμη, η Ρωσία με τη γεωπολιτική της αντοχή, η Κίνα με την αργή αλλά σταθερή άνοδό της, συνθέτουν μια νέα πραγματικότητα που η παλιά παγκόσμια ισορροπία δυσκολεύεται να κατανοήσει.

Μέσα σε αυτή τη δίνη βρίσκεται και η Αμερική του Τραμπ, παγιδευμένη ανάμεσα στην ανάγκη να διατηρήσει την ισχύ της και στον φόβο ότι ένας μεγάλος πόλεμος μπορεί να επιταχύνει την ίδια την παρακμή της. Το ίδιο το Ισραήλ, παρά την τεράστια στρατιωτική του δύναμη, γνωρίζει ότι ένας γενικευμένος πόλεμος στην περιοχή θα μπορούσε να μετατρέψει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή σε μια φωτιά που κανείς δεν θα μπορεί να ελέγξει. Και κάπου ανάμεσα σε αυτές τις συγκρούσεις, μικρότερες χώρες όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, παρακολουθούν τις εξελίξεις γνωρίζοντας ότι η γεωγραφία συχνά τις φέρνει πιο κοντά σε γεγονότα που δεν επέλεξαν.

Η ιστορία των αυτοκρατοριών μας διδάσκει ότι τέτοιες στιγμές δεν λύνονται πάντοτε με στρατιωτικούς υπολογισμούς. Όσο ισχυρές κι αν φαίνονται, οι αυτοκρατορίες συχνά παρασύρονται από την ίδια τους την ύβρη, πιστεύοντας ότι μπορούν να ελέγξουν τις δυνάμεις που οι ίδιες απελευθερώνουν. Κι όμως, η Ιστορία έχει αποδείξει ξανά και ξανά ότι ο κόσμος δεν κινείται μόνο από στρατούς, συμφέροντα και γεωπολιτικές στρατηγικές.

Κινείται και από κάτι βαθύτερο. Από τη μνήμη των λαών. Από την πίστη τους. Από την πνευματική διάσταση που συνοδεύει την πορεία της ανθρωπότητας μέσα στους αιώνες.

Γι’ αυτό και σε τέτοιες στιγμές πολλοί εξ ημών θυμούνται τα λόγια των Αγίων Γερόντων, που μιλούσαν για μεγάλες αναταράξεις στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και για συγκρούσεις που θα ξεπερνούσαν τα όρια των ανθρώπινων σχεδίων.

«Γήπεδο τους θα είναι η Μέση Ανατολή, τάφος τους η Νεκρά Θάλασσα», έλεγε ο Άγιος Παΐσιος, υπενθυμίζοντας ότι οι αυτοκρατορικές φιλοδοξίες συχνά καταλήγουν εκεί όπου οι άνθρωποι πίστευαν ότι δεν θα φτάσουν ποτέ.

Ίσως λοιπόν το μεγαλύτερο μάθημα αυτής της κρίσης να μην αφορά μόνο τη γεωπολιτική ισορροπία του κόσμου. Ίσως να αφορά την ίδια τη συνείδηση των λαών. Διότι όσο κι αν οι ισχυροί σχεδιάζουν, όσο κι αν οι στρατηγοί υπολογίζουν και όσο κι αν οι κυβερνήσεις πιστεύουν ότι ελέγχουν την πορεία της Ιστορίας, στο τέλος υπάρχει πάντα ένας παράγοντας που υπερβαίνει τις ανθρώπινες βεβαιότητες.

Και εκεί, στο τέλος όλων των σχεδίων, όλων των στρατηγικών και όλων των αυτοκρατορικών φιλοδοξιών, η Ιστορία παραδίδει πάντοτε τη σκυτάλη στο θέλημα του Θεού.

Πύρινος Λόγιος sergioschrys@outlook.com